Вячаслаў Адамчык



Бронекамізэлька № 36

Кажуць, хто ў жыцці спазнаў рай, той памрэ ў пекле.

Калі быў рай у Івана Мацюка, то хіба да нараджэння, ва ўлонні маці, бо ўсё астатняе жыццё гаравалася ў чорнай агорклай бядоце.



* Крэскі з аўтабіяграфіі

Радзіўся 1 лістапада 1933 года. Калі верыць тагачаснай польскай газеце, была серада, хмуры дзень позняе восені і паганскае свята — дзяды.

Мая вёска — Варакомшчына была Слонімскага, Навагрудскага, цяпер Дзятлаўскага раёна.

Варакомшчына... Дзікаватае, незвычайнае слова. Але яно для мяне хрумсціць, як нарэзаная скрылікамі і падсмажаная з алеем бульба. Варакомшчына...



Ксёндз

На свеце змяняецца ўсё, калі не лічыць, што ўпарта нязменнымі і нязрушнымі застаюцца хіба турмы і ўрадавыя будынкі. Над іхнімі франтонамі перайначваюць свой колер толькі вывешаныя сцягі і ў рамачных партрэтах, увітых вянкамі калюча-зялёнай дзеразы, уваскрасаюць новыя абліччы фюрэраў.

I вось стаю пры ганку колішняй нямецкай управы, ці магістрата, як тады казалі, пазней, у пасляваенныя гады, — пасялковага сельсавета, а цяпер — адміністрацыі майго роднага мястэчка.



Ноч на Галавасека

Пахла, ажно зводзіла ў роце, церпка-гаркаватым смолкім ядлоўцам.

Рослы, трохі сутулаваты Сцёпа Галаскок раздзьмуў крылы пляскатага носа і, выцягваючы жураўліную шыю, яшчэ раз нюхнуў даўкае паветра. I нарэшце адчуў, што ён дома. Зялёнай радзюжкаю паўмяж перад ім разаслалася доўгая лагчына, зарослая круглымі і калючымі, як згорнутыя вожыкі, ядлоўцавымі кустамі.



Смерць на парозе

Стрэлу ён пе пачуў. Хоць стралялі зблізку, з палявога каменя, што старчма стаяў на ўтравелым замежку.

Ён толькі падышоў да парога і зняў з каромысла два поўныя вядры з сцюдзёнай крынічнай вадою. I паспеў яшчэ ўзяцца за клямку. Агністы ўдар у галаву аглушыў яго і кінуў у чорную прорву. Падаў ён спіною назад і на тыя два драўляныя вядры, перавярнуўшы адно з іх. На яго плюхнула сцюдзёная вада, але холаду яе ён ужо таксама не пачуў.



Бронікі, альбо Навела пра каня

Дзве сям'і, і ў кожнай па два Бронікі — бацька і сын. I межавалі яны не толькі полем, але і сенажацямі. Хоць якая там сенажаць — адно куп'ё, зарослае стрэлкамі конскай цыбулі ў белых кутасіках — пушніцы, як на яе яшчэ кажуць.

Вось там і пасвіўся спутаны вераўчаным путам драбнаваты, але цягавіты Варанец — конь Броніка Жука. На пашу ў спякотны полудзень прыехаў на ім, прыгнаўшы перад сабою яшчэ пяцёра сівых авечак і цёмна-вішнёвую карову, меншы Жукоў хлопец.



Прылёт кажана

Іх было пяцёра, смярдзючых ад тытуню і самагоннага перагару дужых мужчын, на яе адну, кволую, як падлетак, з вялікімі перапалоханымі вачыма маладую настаўніцу. Навучыцельку, як казалі яшчэ на польскі лад тутэйшыя людзі.

Страціўшы мужа — няхай крые Бог, яны пражылі разам усяго толькі месяц — і баючыся ўжо сама арышту, яна пры намове і помачы добрых людзей уцякла з горада сюды, у прылясную вёску. Не спадзявалася, вядома, што і тут няма зацішку: партызаны разбілі ўправу і застрэлілі інжынера-дарожніка, які ўладкаваўся быў на працу дырэктарам тутэйшай пачатковай школкі.



Дзень ранняе восенi

Яны iшлi ўдвух выкатанаю нячутна-пругкiмi веласiпедамi сцежкаю ля шэрых нямогла нахiленых да вулiцы платоў. Стаяла лета, блiзкае да восенi. Можна было ўжо есцi яблыкi. Быў спас: дробна i весела званiлi ў белай царкве, што стаяла на грудку сярод мястэчка i была вiдаць адсюль, з прымесця. За царквою, за густа-цёмным навалам прысад, хаваўся раймаг, таксама белы. Яны iшлi туды: там недзе было людна, гармiдарна, густа, у нешта адно мяшалася людская гаворка. На плошчы перад царквою лёгка патрэсквалi i траслiся па бруку чырвона-слiзкiя "Явы" з каляскамi; ад ветравога шкла, суха мiльгаючы, адсвечвала сонца.



Пах летнiх траў

Кожным годам, цёплым летам, калi пачынаюць касiць, я еду дадому.

Спачатку адчуваеш трапяткi сыраваты холад на душы, калi яшчэ раненька, калi яшчэ толькi прагрукоча першы трамвай, iдзеш на блiзкi прыпынак, пустою вулiцаю, не падмеценым яшчэ тратуарам i з нейкай нецярплiвасцю думаеш, што недзе сёння пасля поўдня, калi сонца спадзе на вечар, калi ўсё неяк раптам прыцiхне, чакаючы жывое расы i вiльготнае ночы, - будзеш дома.



Нязрушаны камень

Дадому на адведзіны, ці мо праўдзівей будзе, — на развітанне, Сымон Чачотка прыехаў з невялікага, калісьці нямецкага, а цяпер польскага курортнага гарадка на беразе Балтыйскага мора, заселенага найбольш кашубамі, дзе ён асталяваўся пасля вайны. Не, спачатку быў хутар і неблагі: дзесяць гектараў урадлівае зямлі, цагляны дом з раскошным падвалам і светлаю мансардаю, хлеў, таксама мураваны, з двума бельгійскімі цягавітымі коньмі, палявым валом і трыма пярэстымі, як усе галанкі, дойнымі каровамі. I вядома — падпаветка, застаўленая спружыноўкамі, баронамі, плугамі і двума вазамі, тымі, нямецкімі, з ручным тормазам. Не хапала толькі вазка ці санак, але пры тамтэйшай маласнежнай зіме яны ці патрэбныя былі.